دهد ، و هيچ‌يك از كمالات علمى و عملى را صرف‌نظر ننمايد . گمان نكند كه كفايت مىكند او را تهذيب خُلق يا تحكيم عقايد يا موافقت ظاهر شريعت ؛ چنانچه هر يك از اين عقايد ثلاثه را بعضى از صاحبان علوم ثلاثه دارا هستند . مثلًا شيخ اشراق « 1 » در اوّل حكمة الإشراق تقسيماتى مىكنند راجع به كامل در علم و عمل ، و كامل در عمل ، و كامل در علم ؛ كه از آن استفاده شود كه كمال علمى با نقص در عمل ، و به عكس ، ممكن التحقق است ؛ و اهل كمال علمى را از اهل سعادت و متخلصين به عالم غيب و تجرد دانسته و مَآل آنها را انسلاك در سلك علّيّين و روحانيين پنداشته « 2 » . و بعضى علماى اخلاق و تهذيب باطن منشأ تمام كمالات را تعديل خُلق و تهذيب قلب و اعمال قلبيه دانند ، و ديگر حقايق عقليه و احكام ظاهريه را به پشيزى محسوب ندارند بلكه خار طريق سلوك شمارند « 3 » . و بعضى از علماى ظاهر علوم عقليه و باطنيه و معارف الهيه را كفر و زندقه پندارند و با علما و محصلين آن عناد ورزند . و اين سه طايفه كه داراى اين عقايد باطله هستند هر سه از مقامات روح و نشآت انسانيه محجوب هستند ، و درست تدبر در علوم انبياء و اولياء نكرده‌اند ؛ و از اين جهت بين آنها هميشه منافراتى بوده و هر يك به ديگرى طعن‌ها زند و او را بر باطل داند ؛ با آن‌كه تحديد در مراتبْ باطل است . و به يك معنا هر سه درست گويند در تكذيب ديگرى ؛ نه از باب آن‌كه علم يا عمل آنها باطل باشد مطلقاً ؛ بلكه از باب آن‌كه تحديدات آنها مراتب انسانيه را به اين حدّ و علوم و كمالات را به همان رشته كه خود دارا هستند مطلبى است بر خلاف واقع .

--> ( 1 ) - يحيى بن حبش ( شهاب‌الدين سهروردى ) مشهور به « شيخ اشراق » از حكماى قرن ششم هجرى است كه‌به شيخ مقتول و حكيم مقتول نيز معروف است . وى مكتب اشراق را إحياء كرد ، و در سال 581 در سن 36 سالگى به قتل رسيد . از اوست : حكمة الإشراق ، بُستان القلوب ، البارقات الإلهية ، البروج ، شرح إشارات ، آواز پر جبرئيل . ( 2 ) - مجموعهء مصنفات شيخ اشراق ، حكمة الإشراق ، ج 2 ، ص 11 - 12 . ( 3 ) - ر . ك : صفحهء 437 - 438 .